Chỉ số PSA là gì? Bao nhiêu là cảnh báo ung thư?
Đo nồng độ PSA trong máu được xem là một trong những phương pháp chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt. Vì vậy, xét nghiệm kháng nguyên này thường giúp cho bác sĩ đánh giá nguy cơ mắc bệnh của nam giới. Vậy chỉ số PSA bình thường là bao nhiêu, bao nhiêu là cảnh báo nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt? Và ai nên thực hiện xét nghiệm PSA?

Chỉ số PSA là gì?
1. PSA được tạo ra từ đâu?
PSA (Kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt) là một loại protein được sản xuất bởi các tế bào của tuyến tiền liệt. Bình thường, PSA được tiết vào tinh dịch để giúp hóa lỏng tinh dịch sau khi xuất tinh, hỗ trợ tinh trùng di chuyển dễ dàng hơn.
2. Xét nghiệm PSA để làm gì?
Xét nghiệm PSA được sử dụng để đo nồng độ kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt trong máu, nhằm đánh giá tình trạng của tuyến tiền liệt. Đây là một xét nghiệm cần thiết và quan trọng trong tầm soát ung thư tuyến tiền liệt, đặc biệt ở nam giới trung niên và lớn tuổi. Ngoài ra, PSA còn hỗ trợ theo dõi hiệu quả điều trị ung thư, phát hiện tình trạng tái phát sau điều trị.
Tuy nhiên, chỉ số PSA tăng không chỉ do ung thư mà còn có thể báo hiệu các tình trạng lành tính như phì đại tuyến tiền liệt lành tính, viêm tuyến tiền liệt… Do đó, xét nghiệm PSA không phải là phương pháp chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt duy nhất. (1)
Chỉ số PSA bình thường và bất thường là bao nhiêu?
PSA thường được đo bằng nanogram trên mililit máu (ng/ml). Không có một chỉ số PSA nào được coi là bình thường. Chỉ số này thay đổi tùy thuộc vào từng người đàn ông và mức độ PSA tăng lên theo tuổi tác. Thông thường, hầu hết nam giới có mức PSA dưới 3 ng/ml.
1. Chỉ số PSA an toàn theo độ tuổi
| Độ tuổi | Mức PSA (ng/mL) |
| 40-49 | <2.5 |
| 50-59 | <3.5 |
| 60-69 | <4.5 |
| 70-79 | <6.5 |
Kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt được điều chỉnh theo tuổi
2. Chỉ số PSA bao nhiêu cảnh báo ung thư?
Không có ngưỡng PSA nào khẳng định nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt. Thay vào đó, nguy cơ ung thư cần được theo dõi theo một dải liên tục, đòi hỏi bác sĩ đánh giá tổng thể dựa trên PSA tự do/PSA toàn phần, tốc độ tăng PSA, kích thước tuyến tiền liệt và kết quả chụp MRI.
Một số mức sau đây được xem là cảnh báo nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt tăng dần:
- 4-10 ng/mL
- 11-20 ng/mL
- 21+ ng/mL
Nếu nam giới không có triệu chứng ung thư tuyến tiền liệt nhưng khi khám tầm soát ung thư tuyến tiền liệt và được phát hiện có mức PSA bất thường, bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm PSA sau 6 – 8 tuần. Nếu mức PSA vẫn cao, bác sĩ có thể yêu cầu bệnh nhân xét nghiệm PSA định kỳ cùng với khám trực tràng bằng ngón tay (DRE) để theo dõi bất kỳ thay đổi nào theo thời gian.
Nếu nồng độ PSA tiếp tục tăng – đặc biệt là tăng nhanh hoặc nếu phát hiện khối u trong quá trình khám trực tràng, bác sĩ có thể đề nghị các xét nghiệm bổ sung. Các xét nghiệm này có thể bao gồm xét nghiệm máu hoặc nước tiểu, hoặc các chẩn đoán hình ảnh, chẳng hạn như chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc siêu âm vi mô độ phân giải cao. Ngoài ra, bác sĩ có thể đề nghị sinh thiết tuyến tiền liệt mà không cần xét nghiệm thêm.
Tại sao chỉ số PSA tăng cao?
Chỉ số PSA tăng cao không chỉ do ung thư mà có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau liên quan đến tuyến tiền liệt.
1. Các bệnh lý lành tính gây tăng PSA
Nồng độ PSA tăng cao có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân, bao gồm:
- Ung thư tuyến tiền liệt
- Phì đại tuyến tiền liệt lành tính
- Viêm tuyến tiền liệt
- Nhiễm trùng đường tiết niệu
- Khám tuyến tiền liệt gần đây hoặc chấn thương
Một lần nữa, chỉ số PSA cao không khẳng định ung thư. Thay vào đó, chỉ số đánh giá mức độ cần phải tiến hành các xét nghiệm chuyên sâu hơn.
2. Các yếu tố sinh hoạt làm sai lệch kết quả PSA
Các kết quả xét nghiệm chỉ số PSA có thể bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như sau:
- Quan hệ tình dục hoặc xuất tinh gần ngày xét nghiệm
- Tập thể dục cường độ cao cũng có thể gây tăng tạm thời nồng độ PSA.
- Khám trực tràng bằng ngón tay (DRE) là một phần phổ biến trong các cuộc khám sức khỏe định kỳ, nhưng cũng có thể gây ra sự tăng tạm thời nồng độ PSA.
Nồng độ PSA có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau. Do đó, chỉ số PSA cao không phải là xét nghiệm duy nhất sàng lọc ung thư tuyến tiền liệt, nhưng cũng không vì vậy mà phớt lờ. Nam giới có nhiều yếu tố nguy cơ nên thường xuyên kiểm tra PSA.
Tỷ lệ PSA tự do/PSA toàn phần có ý nghĩa gì?
1. Cách đọc tỷ lệ fPSA/tPSA
Kết quả PSA sẽ cho thấy nồng độ PSA tự do (fPSA: Free Prostate-Specific Antigen) và PSA toàn phần (Total Prostate-Specific Antigen), cũng như tỷ lệ được tính toán thể hiện sự khác biệt giữa hai chỉ số này ( PSA tự do / PSA toàn phần).
Nếu lượng fPSA trong máu thấp so với tPSA, nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt của bạn sẽ cao hơn, vì PSA do tế bào ung thư sản sinh sẽ dễ dàng liên kết với các protein trong máu hơn.
Nếu lượng fPSA chiếm tỷ lệ lớn hơn so với tPSA trong máu, nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt của bạn sẽ thấp hơn.
- Tỷ lệ fPSA/ tPSA > 25% thì nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt thấp hơn.
- Tỷ lệ fPSA/ tPSA < 10% thì nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt càng cao.
Tỷ lệ PSA tự do trên tổng PSA được tính bằng cách chia lượng PSA tự do cho lượng PSA tổng. Nếu tỷ lệ PSA tự do nhỏ hơn 20%, nồng độ protein được coi là tăng cao. Các tế bào ung thư thường sản sinh nhiều protein hơn và đặc biệt là nhiều PSA liên kết hơn. Do đó, ung thư tuyến tiền liệt có thể dẫn đến mức PSA tăng cao.
Xem thêm: Định lượng PSA toàn phần và tự do: Phân biệt và ý nghĩa
2. Khi nào bác sĩ yêu cầu xét nghiệm fPSA?
Xét nghiệm PSA thường được khuyến nghị nếu kết quả xét nghiệm PSA của bạn cho thấy mức PSA cao so với độ tuổi. Kết quả xét nghiệm này có thể giúp bác sĩ xác định xem mức PSA cao của bạn có thể là do ung thư tuyến tiền liệt hay do phì đại tuyến tiền liệt lành tính.
Bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm fPSA và tổng PSA nếu kết quả xét nghiệm PSA cho thấy:
| Độ tuổi | Chỉ số trung bình (Bình thường) | Ngưỡng bất thường (Cần chú ý) |
| 40 – 59 tuổi | 0,6 – 0,7 ng/ml | > 2,5 ng/ml |
| 60 – 69 tuổi | 1,0 – 1,5 ng/ml | > 4,0 ng/ml |
Chỉ số PSA cũng có thể được coi là bất thường nếu tăng quá nhanh trong một năm. Ví dụ, nếu chỉ số PSA tăng hơn 0,35 ng/ml trong một năm, bác sĩ có thể đề nghị bệnh nhân thực hiện thêm các xét nghiệm khác. (2)
Kết quả xét nghiệm fPSA sẽ giúp bác sĩ của bạn xác định xem bạn có cần làm thêm xét nghiệm nào khác không và liệu bạn có cần được chuyển đến bác sĩ chuyên khoa tiết niệu hay không.
Nam giới nên đi xét nghiệm chỉ số PSA khi nào?
1. Đối tượng cần tầm soát định kỳ
Đối tượng cần thực hiện xét nghiệm PSA bao gồm:
- Đối với những người có nguy cơ trung bình, việc tầm soát ung thư tuyến tiền liệt bắt đầu từ tuổi 45.
- Nam giới có cha hoặc anh trai từng mắc ung thư tuyến tiền liệt có nguy cơ cao hơn và nên cân nhắc việc theo dõi PSA sớm hơn và thường xuyên hơn, ngay cả khi kết quả nằm trong phạm vi bình thường so với độ tuổi.
- Đột biến gen BRCA1 hoặc BRCA2
2. Các triệu chứng cảnh báo cần đi xét nghiệm ngay
5 dấu hiệu cảnh báo sớm ung thư tuyến tiền liệt nam giới cần xét nghiệm PSA ngay, bao gồm:
- Có máu trong nước tiểu: Nếu nước tiểu có màu hồng hoặc đỏ là “báo động đỏ” mà nam giới cần đến gặp bác sĩ khoa tiết niệu – nam học.
- Khó tiểu: Bí tiểu là tình trạng nam giới gặp khó khăn trong việc đi tiểu hoặc làm trống hoàn toàn bàng quang.
- Đau vùng chậu: Đau hoặc cảm giác khó chịu ở vùng chậu có thể là dấu hiệu của ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn tiến triển.
- Khi ung thư tuyến tiền liệt phát triển có thể bắt đầu xâm lấn các cơ ở vùng chậu hoặc thành trực tràng. Điều này có thể khiến bạn có cảm giác như đang ngồi trên một quả bóng vì có thể tuyến tiền liệt bị viêm.
- Đi tiểu thường xuyên: Bạn có thể thức dậy nhiều lần trong đêm để đi vệ sinh hoặc đi vệ sinh thường xuyên hơn vào ban ngày.
- Dòng nước tiểu yếu: Kể cả khi bắt đầu và khi duy trì dòng chảy của nước tiểu.
Cần chuẩn bị gì trước khi làm xét nghiệm PSA để có kết quả chính xác?
Để tránh kết quả dương tính giả, trước khi xét nghiệm PSA nam giới cần tránh:
- Xuất tinh 24-48 giờ
- Tập thể dục và vận động mạnh như đạp xe, cưỡi ngựa hoặc ngồi lâu trước ngày xét nghiệm vì có thể kích thích tuyến tiền liệt.
- Các thủ thuật tiết niệu trong vòng 24-48 giờ trước khi xét nghiệm.
- Không sử dụng bia rượu và các chất kích thích trước khi xét nghiệm để giảm nguy cơ sai lệch.
- Luôn luôn tuân theo hướng dẫn trước khi xét nghiệm của bác sĩ.
Để ổn định sức khỏe tuyến tiền liệt, nam giới có thể sử dụng các thảo dược như Crateva nurvala, Pygeum africanum, Nettle root và Saw palmetto để hỗ trợ hỗ trợ giảm viêm, cải thiện triệu chứng đường tiểu dưới ở nam giới có phì đại tuyến tiền liệt lành tính.
PSA là một chỉ số quan trọng giúp đánh giá tình trạng của tuyến tiền liệt và hỗ trợ phát hiện sớm nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt. Việc hiểu đúng ý nghĩa chỉ số, kết hợp với các xét nghiệm chuyên sâu và thăm khám y khoa sẽ giúp đưa ra chẩn đoán chính xác hơn. Vì vậy, nam giới cần chủ động kiểm tra sức khỏe định kỳ, duy trì lối sống lành mạnh và thăm khám khi có bất thường để bảo vệ tuyến tiền liệt một cách hiệu quả và bền vững.
- Ayyıldız, S. N. (2014). PSA, PSA derivatives, proPSA and prostate health index in the diagnosis of prostate cancer. Urology Research and Practice, 40(2), 82–88. https://doi.org/10.5152/tud.2014.94547
- Prostate Cancer: Age-Specific Screening Guidelines. (2026, March 5). Johns Hopkins Medicine. https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/prostate-cancer/prostate-cancer-age-specific-screening-guidelines


