Xét nghiệm PSA là gì? Có chẩn đoán được ung thư tuyến tiền liệt không?
Xét nghiệm PSA là xét nghiệm quan trọng giúp đánh giá sức khỏe tuyến tiền liệt và phát hiện sớm bất thường. Hiểu đúng về xét nghiệm PSA sẽ giúp bạn chủ động theo dõi, tầm soát và bảo vệ sức khỏe tuyến tiền liệt hiệu quả.

Xét nghiệm PSA là gì?
Xét nghiệm PSA (Prostate – Specific Antigen) là xét nghiệm máu dùng để đo nồng độ kháng nguyên đặc hiệu của tuyến tiền liệt. PSA là một loại protein do tế bào biểu mô tuyến tiền liệt tiết ra.
Về mặt y khoa, PSA tồn tại trong máu ở nồng độ thấp ở nam giới khỏe mạnh, nhưng có thể tăng lên khi tuyến tiền liệt gặp các vấn đề như viêm, phì đại lành tính hoặc ung thư. Trong đó ung thư tuyến tiền liệt có xu hướng sản sinh PSA với lượng cao hơn. (1)
Dựa vào đặc điểm tồn tại trong máu, PSA được phân thành hai dạng chính gồm PSA toàn phần (Total PSA – tPSA) và PSA tự do (Free PSA – fPSA). Trong đó, PSA toàn phần là tổng lượng PSA lưu hành trong máu (bao gồm cả dạng gắn với protein và dạng tự do), còn PSA tự do là phần PSA không liên kết với protein huyết tương.
Trên lâm sàng, bác sĩ tiết niệu thường chỉ định đo nồng độ PSA tự do ở những bệnh nhân có mức PSA toàn phần từ 4 ng/ml đến 10 ng/ml. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng nam giới có mức PSA toàn phần nằm trong “vùng xám” này và PSA tự do lớn hơn 25% có nhiều khả năng mắc bệnh lành tính hơn là ung thư, do đó không cần thiết phải sinh thiết. Nam giới có mức PSA toàn phần và tự do dưới 10% cần phải sinh thiết, nhiều khả năng mắc ung thư tuyến tiền liệt. (2)

Xét nghiệm PSA được dùng để sàng lọc ung thư tuyến tiền liệt và các bệnh lý khác làm tăng nồng độ PSA
Khi nào bác sĩ chỉ định thực hiện xét nghiệm PSA?
Xét nghiệm PSA thường được bác sĩ chỉ định dựa trên độ tuổi, yếu tố nguy cơ và các biểu hiện lâm sàng liên quan đến tuyến tiền liệt.
1. Tầm soát định kỳ ở nam giới lớn tuổi
Nam giới từ 50 tuổi trở lên nên chủ động tầm soát PSA định kỳ để phát hiện sớm các bệnh lý tuyến tiền liệt, đặc biệt là ung thư. Với những người có yếu tố nguy cơ cao như tiền sử gia đình (bố hoặc anh trai từng mắc ung thư tuyến tiền liệt), việc tầm soát có thể được khuyến nghị sớm hơn, từ khoảng 40 tuổi. Tần suất kiểm tra sẽ được cá thể hóa tùy theo kết quả PSA và đánh giá của bác sĩ chuyên khoa.
2. Khi có triệu chứng tiết niệu bất thường
Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm PSA khi người bệnh xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ liên quan đến đường tiết niệu dưới. Những triệu chứng cần lưu ý như tiểu đêm nhiều lần, tiểu khó, tia nước tiểu yếu, cảm giác tiểu không hết; tiểu ra máu hoặc có lẫn máu trong tinh dịch; đau vùng chậu, vùng đáy chậu hoặc đau lưng dưới kéo dài. Đây có thể là biểu hiện của viêm, phì đại lành tính hoặc tổn thương ác tính tại tuyến tiền liệt, cần được kiểm tra sớm.
3. Theo dõi sau điều trị ung thư
Ở bệnh nhân đã được chẩn đoán và điều trị ung thư tuyến tiền liệt, nồng độ PSA xét nghiệm được sử dụng để đánh giá đáp ứng điều trị (phẫu thuật, xạ trị, nội tiết,…) và phát hiện sớm nguy cơ tái phát. Nếu chỉ số PSA sau điều trị có những thay đổi bất thường có thể là dấu hiệu cảnh báo cần được can thiệp kịp thời. (3)
Quy trình thực hiện xét nghiệm PSA diễn ra như thế nào?
Xét nghiệm PSA là một thủ thuật đơn giản, nhanh chóng và ít xâm lấn. Tuy nhiên, để đảm bảo kết quả chính xác, quy trình cần được thực hiện đúng chuẩn từ khâu thăm khám ban đầu đến phân tích mẫu và tư vấn sau xét nghiệm:
-
Bước 1: Khám lâm sàng và tư vấn trước xét nghiệm
Bác sĩ khai thác tiền sử bệnh, yếu tố nguy cơ và các triệu chứng tiết niệu. Đồng thời, người bệnh được hướng dẫn một số lưu ý trước khi lấy máu như tránh quan hệ tình dục, hạn chế vận động mạnh hoặc can thiệp vào tuyến tiền liệt trong thời gian gần.
-
Bước 2: Tiến hành lấy máu tĩnh mạch
Nhân viên y tế sẽ lấy một lượng máu nhỏ từ tĩnh mạch, thường ở vùng cánh tay. Thủ thuật diễn ra nhanh, ít gây đau và không cần nhịn ăn.
-
Bước 3: Bảo quản mẫu và phân tích tại phòng lab
Mẫu máu được bảo quản theo quy chuẩn và chuyển đến phòng xét nghiệm. Tại đây, nồng độ PSA sẽ được đo bằng các phương pháp miễn dịch sinh học hiện đại, đảm bảo độ chính xác cao.
-
Bước 4: Trả kết quả và đọc tư vấn
Sau khi có kết quả, bác sĩ sẽ giải thích ý nghĩa chỉ số PSA, đánh giá nguy cơ và tư vấn hướng theo dõi hoặc thực hiện thêm các xét nghiệm cần thiết nếu có bất thường.
Hướng dẫn đọc kết quả xét nghiệm PSA
Kết quả xét nghiệm PSA cần được hiểu trong bối cảnh độ tuổi, triệu chứng lâm sàng và các yếu tố nguy cơ đi kèm. Một chỉ số đơn lẻ chưa đủ để kết luận bệnh lý, vì vậy người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá chính xác.
1. Chỉ số PSA bao nhiêu là bình thường?
Chỉ số PSA thường tăng dần theo tuổi, ngay cả khi bạn không mắc ung thư tuyến tiền liệt hoặc bất kỳ bệnh lý nào khác ảnh hưởng đến tuyến tiền liệt. Đây là bảng tham khảo chỉ số PSA theo độ tuổi với đơn vị đo nồng độ PSA trong máu bằng nanogam/mililit máu (ng/ml).
|
Độ tuổi |
Mức bình thường (ng/ml) |
Mức độ bất thường (ng/ml) |
|
40 – 50 |
0 – 2,5 |
>2,5 |
|
50 – 60 |
2,5 – 3,5 |
>3,5 |
|
60 – 70 |
3,5 – 4,5 |
>4,5 |
|
70 – 80 |
4,5 – 5,5 |
> 5,5 |
Các mức PSA chỉ mang tính định hướng, không phải tiêu chuẩn chẩn đoán tuyệt đối.
2. Chỉ số PSA tăng cao cảnh báo bệnh lý gì?
PSA tăng cao không đồng nghĩa bạn chắc chắn mắc ung thư tuyến tiền liệt. Trên thực tế, nhiều tình trạng lành tính cũng có thể làm tăng PSA như phì đại lành tính tuyến tiền liệt (BPH) – thường gặp ở nam giới lớn tuổi, hoặc viêm tuyến tiền liệt do nhiễm trùng. Vì vậy, cần kết hợp thêm các xét nghiệm khác để xác định chính xác.
3. Ý nghĩa của tỷ lệ PSA tự do
PSA tự do thường gặp hơn ở các bệnh lý tuyến tiền liệt không phải ung thư. Vì vậy, nếu có kết quả xét nghiệm PSA tự do cao hơn, bạn có nhiều khả năng mắc chứng tăng sản tuyến tiền liệt lành tính (BPH). Nhưng nếu nồng độ PSA tự do thấp hơn thì khả năng mắc ung thư tuyến tiền liệt sẽ cao hơn và bạn cần làm thêm các xét nghiệm khác để xác định xem mình có mắc bệnh hay không.

Trong một số trường hợp, người bệnh cần làm thêm một số xét nghiệm khác để đánh giá chính xác tình trạng bệnh
Những yếu tố có thể làm sai lệch kết quả PSA
Kết quả xét nghiệm PSA có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố ngoài bệnh lý tuyến tiền liệt. Nếu không kiểm soát các yếu tố này trước khi xét nghiệm, chỉ số PSA có thể tăng hoặc giảm không phản ánh đúng tình trạng thực tế, gây khó khăn trong đánh giá và chẩn đoán.
1. Các yếu tố làm tăng PSA
Một số hoạt động hoặc can thiệp y khoa có thể khiến PSA tăng tạm thời. Điển hình như vừa quan hệ tình dục (xuất tinh) trong vòng 24 – 48 giờ trước xét nghiệm, đạp xe cường độ cao gây áp lực lên vùng tầng sinh môn, hoặc vừa thực hiện thăm khám trực tràng bằng tay. Ngoài ra, các thủ thuật như đặt ống thông tiểu cũng có thể kích thích tuyến tiền liệt, làm chỉ số PSA tăng tạm thời.
2. Các yếu tố làm giảm PSA
Ngược lại, một số thuốc có thể làm giảm nồng độ PSA trong máu, khiến kết quả thấp hơn thực tế. Nhóm thuốc ức chế 5-alpha reductase (5-ARI) dùng trong điều trị phì đại tuyến tiền liệt hoặc rụng tóc là nguyên nhân thường gặp. Bên cạnh đó, tình trạng béo phì cũng có thể làm “pha loãng” PSA trong máu, dẫn đến chỉ số đo được thấp hơn.

Người bệnh nên thông báo đầy đủ với bác sĩ về các hoạt động, thuốc đang sử dụng trước khi xét nghiệm để đảm bảo kết quả chính xác nhất
Câu hỏi thường gặp về xét nghiệm PSA
1. Chi phí xét nghiệm PSA khoảng bao nhiêu tiền?
Tại Việt Nam, chi phí xét nghiệm PSA tương đối hợp lý và dao động tùy theo cơ sở y tế. Trung bình, xét nghiệm PSA toàn phần có giá khoảng 150.000 – 300.000 đồng/lần. Nếu thực hiện thêm PSA tự do để tính tỷ lệ fPSA/tPSA, tổng chi phí có thể dao động từ 300.000 – 600.000 đồng. Mức giá có thể cao hơn tại các bệnh viện quốc tế hoặc khi kết hợp với các gói tầm soát chuyên sâu.
2. Phụ nữ có nồng độ PSA không?
Phụ nữ vẫn có thể có PSA trong máu, tuy nhiên nồng độ rất thấp do không có tuyến tiền liệt. PSA ở nữ giới chủ yếu được tiết ra từ một số tuyến nhỏ quanh niệu đạo và mô vú. Trong thực hành lâm sàng, xét nghiệm PSA hầu như chỉ được sử dụng cho nam giới để đánh giá sức khỏe tuyến tiền liệt, nên không có nhiều ý nghĩa chẩn đoán ở nữ giới.
Xét nghiệm PSA giúp đánh giá sức khỏe tuyến tiền liệt và hỗ trợ phát hiện sớm các bất thường. Tuy nhiên, chỉ số PSA cần được hiểu đúng và kết hợp với thăm khám lâm sàng để đưa ra kết luận chính xác. Chủ động tầm soát định kỳ, đặc biệt ở nam giới trung niên, sẽ giúp kiểm soát nguy cơ bệnh lý và bảo vệ sức khỏe lâu dài.
- professional, C. C. (2023, September 8). A PSA test is a blood test that helps diagnose and manage prostate cancer. If you have elevated PSA levels, you may need additional testing. Cleveland Clinic. https://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/24615-psa-test
- Knowledge, H. P. (2020, February 26). What is the difference between PSA and free PSA? Harvard Health. https://www.harvardhealth.org/blog/what-is-the-difference-between-psa-and-free-psa-20091001123
- National Library of Medicine. (n.d.). Prostate-Specific Antigen (PSA) Test. MedlinePlus Medical Test. https://medlineplus.gov/lab-tests/prostate-specific-antigen-psa-test/


